Categoría: Vapor-correo Santa Isabel

5 de decembro: 100 anos da posta en marcha do Faro de Sálvora

Imaxe do faro de Sálvora a finais da década dos anos vinte. Sinalado o lugar do afundimento do vapor-correo Santa Isabel

“Cen anos do faro de Sálvora”. Por Xosé María Fernández Pazos

Este 5 de decembro cómprense 100 anos da posta en marcha do Faro de Sálvora. Construído nos anos anteriores o naufraxio do vapor-correo do Santa Isabel, o faro non chegaría a tempo para evitala traxedia do terceiro suceso en número de vítimas das costas galegas, 213, e do que este ano que remata lembramos os cen do seu afundimento nos baixos da Pegar, xusto baixo do faro actual.

Tampouco evitaría o faro novo que un ano despois en 1922 outro buque, o Cataluña, embarrancara no mesmo lugar que o vapor da Compañía Transatlántica Española, aínda que sen vítimas.

Alzado do vello faro de Sálvora . Ano 1899. Arquivo Joferpa

Proxecto

En 1904 o Servizo Central de Sinais Marítimas, decidiu revisalos faros da ría de Arousa dándolle prioridade á construción dunha nova luminaria que substituíra o vello feito en 1851. O obxectivo era darlle mais altura logrando con elo que fose visible desde o interior da ría e que servira para a guía de entrada e saída de buques, cubrindo amais a sinalización ata o baixos de Corrubedo, o que obrigou incluso a dinamitar parte das rochas do lado dereito e deste xeito permitir que chegara a luz do faro. Na operación tiveron que demolerse preto de mil metros cúbicos de rocha debido a un erro nos cálculos  de altura da luz que quedaba tapada cara o noroeste. Tamén sería demolido o vello faro o material do cal foi usado na construción do novo.

En 1905 a obra encargase os enxeñeiros de Pontevedra que entrarían a formar parte dunha comisión na que tamén estaría o Ministerio da Guerra, xa que a illa fora expropiada por necesidades de defensa nacional e 1904 instalándose nela unha batería, o que obrigou a desprazar o faro unha ducia de metros o noroeste. O faro chegaría os 40 metros de altura desde o nivel do mar.

O proxecto do novo faro foi realizado polo enxeñeiro Mauro Serret, que pertencía ao Servizo Central de Sinais Marítimas. Cun orzamento de 123.132, 80 pesetas, algo mais de 740 euros actuais, o faro entrou en funcionamento o luns 5 de decembro de 1921 coa categoría de “faro de terceiro orde Gran Modelo” e cun alcance de 17 millas náuticas, preto de 31 quilómetros. O edificio tería unha planta en forma de U e torre octogonal pegada á fachada posterior do edificio principal. Sería de forma troncopiramidal e realizada en cantería vista e cun dobre balcón superior. Inicialmente, no proxecto iniciado en 1910, non se fixara a altura da torre pendente do tipo de lanterna e iluminación do que sería dotado.

O novo faro a principios do ano 21 aínda non operativo. S. Corral

As características técnicas do faro e a mellora das instalacións para os torreiros e familias, foi considerado pola prensa como un dos máis modernos da época. A luz producíase cunha lámpada de vapor de petróleo alamana que sería anos despois cambiada por outra inglesa das mesmas características. En 1992 cambiaríase por unha eléctrica alimentada por grupos electróxenos e posteriormente por un sistema fotovoltaico. Por certo o faro de Sálvora sería xunto o de Ons e Sisargas dos últimos en usar petróleo. No ano 2000 o sistema de rotación, que usaba un complexo sistema de engrenaxes, pións e rodas foi cambiado por un motor eléctrico de rotación.

O faro funcionaba con petroleo e periodicamente unha embarcación transportaba un cento de bidóns de 50 litros. Tratábase dun traballo arduo xa que o barco tiña que fondear preto do peirao e levar e nun bote a remo levábase o dique para os eu traslado. A veces os traballos de descarga obrigaban a gardar nunha caseta aínda existente agora parte da carga ata o día seguinte.

A estrutura do faro quedaría pechada cunha cuberta plana. A torre remataría na súa parte superior cunha cornixa en forma cilíndrica ata a base da lanterna mentres que o interior sería un oco octogonal da torre cunhas escaleiras de fundición quedando o centro libre para a baixada dos cables do motor.

O faro de Sálvora é moi semellante o de Punta Insua en Carnota acendido tamén nese mesmo ano 1921, e que acelerou a súa construción polo naufraxio do cruceiro Cardenal Cisneros afundido en 1908 o encallar nos baixos de Os Meixidos entre as rías de Corcubión e Muros, considerado un dos puntos mais perigosos de toda a costa da morte cunha ducia de afundimentos.

O vello faro

O actual faro de Sálvora substitúeu o vello feito en 1851 por Celedonio de Uribe, un dos mais activos enxeñeiros da provincia, autor entre outros dos proxectos dos faros de Corrubedo e Cíes, e quen deseñaría boa parte das vías provinciais. como as estradas de Noia – O Son en 1868 e a estrada de Padrón a Ribeira, e nesta cidade o dique, a precisión de desaugues e outras obras que permitirían levantar os primeiros planos das vilas comarcais inexistentes a nivel municipal.

1921 Vello faro de Sálvora. C. Carracedo

O lugar escolleito para a instalación do faro sería o mais saínte cara ao sur, coñecido  como punta Besugueiros, desde onde era posible velo faro de Corrubedo polo norte e Ons e Cíes pola costa sur. O vello faro chegaría ós 25 metros de altura desde o nivel do mar e remataba cun pequeno balcón que rodeaba a torre hexagonal dunha lanterna de 1,80 metros de diámetro e na que tamén se instalaría a óptica e o aparato de iluminación. As obras empezarían en 1852 usando pedra da illa e entraría en funcionamento o 19 de outubro de 1853, sendo de cuarta clase con luz fixa branca e destelos vermellos cada dous minutos chegando ás 9 millas náuticas- pouco máis de 16 quilómetros.

O faro protagonista da noite do naufraxio do Santa Isabel, sería desmantelado posteriormente e parte da súa estrutura usada no novo. Mentres non se poñían en marcha a nova luminaria, levantouse unha instalación provisional cunha luz universal que se construíu sobre unha rocha próxima a Besuguerios.

A cerrazón da noite do naufraxio do Santa Isabel e a escasa luz que daba a lanterna,  tiveron seguramente moito que ver na traxedia o que fixo que se tomaran mal as referencias da posición da rota do buque. Actualmente aínda se conservan algúns restos situados o sur do faro moderno xusto sobre as rochas onde embarrancou o vapor-correo.

Memoria das Heroínas de Sálvora. No 30 aniversario do pasamento de María de Sálvora

Memoria das Heroínas de Sálvora . Xosé María Fernández Pazos

Enfilamos o derradeiro trimestre deste ano no que lembramos os cen do naufraxio  do vapor-correo Santa Isabel nos baixos da Illa de Sálvora. Desgraciadamente a situación sanitaria dos últimos dous anos non axudou a lembrar como se merecía esta traxedia que deixou tan fonda lembranza na nosa comarca, ata o punto de que naqueles anos vinte foi coñecido como o “Titanic Galego” polos medios de comunicación de época.

Heroísmo, xenerosidade e nobreza  destacan naquel suceso lutuoso que durante décadas quedou no esquecemento, pero que hoxe lembramos con orgullo.    

María de Sálvora. Arquivo XMFP

Este 15 de outubro cúmprense trinta anos do pasamento de María Fernández Oujo, máis coñecida como María de Sálvora  quen tiña 16 anos o día do naufraxio, a derradeira das heroínas en falecer, e que aquela noite do 2 de xaneiro de 1921, interveu  temerariamente no rescate das mulleres, homes e nenos do Santa Isabel. Xunto a ela estaban Cipriana Oujo Maneiro (24) e Josefa Parada Crugeiras (32), que se botaron cara a praia da Area dos Bois, onde permanecían varadas as dornas dos colonos. Estas mulleres xunto a outros veciños, subiron as pequenas embarcacións e remarían en axuda dos náufragos.

Tres foron as dornas que sairon en auxilio. Amais da xa citada, noutra ían Francisco Oujo Lema, José Parada e Manuel Caneda Crujeiras, quenes auxiliarían o bote número 8 do vapor-correo axudados polas mulleres no remolque ata terra. Rescatarían amais a outras oito persoas que estaban na auga. Unha terceira dorna levaba a José Oujo Lema e a Cipriana Crujeiras Reiris (48) quenes prestarían tamén axuda. Mentres outra dorna ía cara a Ribeira a avisar do suceso. Desde terra prestarían auxilio os poucos veciños que permanecían aquela noite en Sálvora, xa que o resto dos habitantes da aldea estaban en terra pasando fin de ano, e o tempo revolto impedira que regresasen a illa.

O vapor embarrancou nos baixos da Pegar, fronte o faro, e todo apunta a que a causa foi a “serrasón” que non permitiu tomar posición exacta o vapor con respecto ós faros, ata o punto que pensaron que embarcaran en Ons.

O acontecido aquela noite marcaría a vida dos seus habitantes e sobre todo das mulleres. A ampla investigación realizada pola autoridade de mariña e pola prensa da época, salientou o labor desenvolvido no auxilio das vítimas. As tres heroínas recibirían  recoñecementos e incluso a cidade de Vigo faríalle un multitudinario homenaxe no que se participou toda a cidade olívica.

Recibimento da Cidade de Vigo ás Heroinas

Un ano  despois do naufraxio, en 1922, o Congreso dos Deputados propuxo a concesión de condecoracións ás mulleres, homes e xente de Ribeira que se volcou na axuda e acollida das vítimas, ata o punto de que a prensa da época pediu a concesión do título de “Moi Nobre, Leal e Humanitaria cidade”, aínda que non se chegou a facer. As condecoracións e recompensas serían entregadas o 8 de xaneiro de 1924 polo secretario municipal ribeirense.

A directiva do Gran Peña de Vigo organizadora da homenaxe coas Heroínas

As historias levantarían  co paso do tempo, unha falsa lenda sobre a súa intervención,    afirmándose incluso que se dedicaran a quitarlle ós cadáveres o que levaban  de valor para o cal non dubidaron en mutilalos dedos das vítimas. Pero a historia dos raqueiros ou praieiros,  que provocaban os  naufraxios e esperaban que a carga do barco chegase a terra, non teñen cabida nesta historia. Polo menos así o testemuña o capitán, o segundo oficial e o resto dos que se salvaron.

Os veciños de Sálvora a principios de 1921

Estes comentarios desmentidos nos documentos oficias -existe un no que aparece o recuperado dos corpos-, na investigación da prensa e nas declaracións dos superviventes, causaron un gran malestar  nas mulleres e nos paisanos da aldea. Sería a garda civil e principalmente os carabineiros, os que se encargarían de facer esa operación. Curiosamente os veciños pensaron que os axentes se quedaron co que collían dos cadáveres. Sen embargo o expediente existente no arquivo da causa, amosa como o rescatado foi entregado ás familias das vítimas, desmentindo deste xeito o roubo duns e doutros.  Elas participarían anos despois no rescate doutros dous barcos que embarrancarían tamén na illa.

A falsa lenda correu un tupido velo polo papel que xogaron os veciños, e eles laiábanse dos comentarios que se fixeron sobre o seu labor no rescate. Tal vez por iso esqueceuse a historia ata que logramos recuperar aquela tráxica historia, hoxe presente na historia da comarca.

Cipriana Crujeiras Reirís, Josefa Parada Crugeiras, Cipriana Oujo Maneiro e María Fernández Oujo

 María, da que lembramos hoxe o seu trinta pasamento, casaría na década dos anos vinte con Fidel Sampedro Crujeiras,  mariñeiro co que se trasladaría a Aguiño e con quen tería tres fillos  María, Dionisio e Manuela a única que aínda vive.

Sirva este artigo para lembrar o papel das heroínas e heroes de Sálvora e do vapor-correo Santa Isabel e das súas 213 vítimas.

Sálvora recupera a Cruz en memoria das vítimas do Santa Isabel

O Parque Nacional das Illas Atlánticas procedeu á recuperación da Cruz en lembranza do agregado e das vítimas do vapor-correo Santa Isabel, afundido o 2 de xaneiro de 1921 e no que morreron 213 persoas, sendo o terceiro naufraxio en números de falecidos dos naufraxios civís galegos e o quinto dos acontecidos nas costas do noso país.

Este 27 de xullo de 2021, fai 100 anos da colocación dun mauseleo -monumento cunha placa dedicada ao mozo Carlos Verdier e Escobar, e a todos aqueles que faleceron no naufraxio do Vapor Santa Isabel na madrugada do dous de xaneiro de 1921.

Monumento en memoria das vítimas do Santa Isabel recuperada polo parque Nacional das Illas atlánticas no centenario da súa colocación 27 de xullo de 1921

A placa, foi colocada polos pais de Carlos Verdier y Escobar e autorizada o 10 de outubro dese mesmo ano por orden do Ministerio de Fomento, previa petición de Victoriano Verdier, pai do rapaz, xefe de sección na delegación gaditana da Compañía Trasatlántica. Tamén está dedicada a todos os falecidos neste tráxico naufraxio:

“AL JOVEN

Don CARLOS VERDIER Y ESCOBAR

AGREGADO QUE DESAPARECIO EN EL

NAUFRAGIO DEL VAPOR SANTA ISABEL

A A LA MEMORIA DE LAS DEMAS DESGRACIADAS

VICTIMAS DE DICHO SINIESTRO

OCURRIDO EN ESTAS AGUAS

EN LA MADRUGADA DEL 2 DE ENERO DE 1921

DEDICAN ESTE RECUERDO

LOS DESCONSOLADOS PADRES

DE CARLITOS

CADIZ, 27 DE JULIO DE 1921″

Carlitos como era coñecido entre os seus compañeiros, era natural de Cádiz e contaba 16 anos, era a súa primeira viaxe, tiña o cargo de agregado, xunto a Carlitos tamén faleceron todos os integrantes do bote número 6, entre os que se atopaba o radiotelegrafista e todos os ocupantes do bote. O mozo sempre quixo navegar xa que os eu pai o fixera durante anos en buques da Compañía, onde era moi querido e estimado.

O entusiasmo amosado por Carlos Verdier entre os seus compañeiros, fixo que estes lle chamaran cariñosamente Carlitos; o infortunado mozo foi un dos primeiros en falecer , xa que o primeiro bote salvavidas que logrou saír do vapor, onde iría, o número 6, esnaquizouse contra as rochas morrendo tódolos seus ocupantes.

Os pais do rapaz visitarían despois a zona, onde erixirían un monumento na súa memoria, monumento que aínda hoxe existe e que acaba de ser rehabilitado polo parque Nacional das Illas Atlánticas.

Este monumento recolle todas as sensibilidades da época cara a este tráxico accidente.

Traballadores do Paque Nacional das Illas Atlánticas, encargados de recuperala Cruz en memoria das vitimas do Santa Isabel 20210727

Arrancan os actos do centenario do Santa Isabel o “Titanic galego”

Este sábado día 2 de xaneiro cúmprense os 100 anos do afundimento do vapor-correo Santa Isabel nos baixos da Illa de Sálvora. No naufraxio acontecido á 1.50 da madrugada, morreron 213 persoas e salvaronse 53. É o naufraxio mais importante en número de vítimas civis do século XX e a prensa da época chamouno “O titanic galego”.

“O Barbanza” a nosa publicación mensual publicou no seu último número de decembro un amplo reportaxe gráfico e infografía no que se narra de xeito breve a historia do naufraxio e o acontecido aquela tráxica madrugada.

Pode leerse ou descargarse desde o enlace O Barbanza 16-17

ACTOS INSTITUCIONAIS Pola súa banda o Concello de Ribeira empeza a desenvolver diversos actos que se alongarán durante todo o ano 2021.

A xornada inicial será este día 2, no que se procederá ás 13,30 horas á inauguración da exposición “Bravura. Cen anos do naufraxio do Santa Isabel” que durante todo o ano estará no Museo Municipal de Ribeira.

Previamente a parroquia celebrará unha misa funeral na Igrexa Parroquial ás 12 .30 de mañá en memoria das 213 persoas que perderan a vida no naufraxio.

Debido á situación de pandemia tanto o acto relixioso como a inauguración da mostra estará limitada en asistencia de público. A mostra abrirase a partir do luns e será de acceso libre.

Os visitantes do Museo Municipal recibirán un exemplar da edición especial en formato tabloide que como si fora un xornal de principios do século XX, pasa revista a historia do naufraxio, a mostra do que se pode ver na exposición, o papel do segundo heroe do Santa Isabel, Luis Cebreiro, e a reproducción dun artigo de Lustres Rivas e dunha folla do caderno manuscrito “Las mugeres de Sálvora. Tragedia griega” de Valle-Inclán que non chegou a ser realidade.

A milla solidaria Heroínas de Sálvora

Paralelamente a este acto celebraraes a milla solidaria Heroínas de Sálvora que será en formato virtual. A iniciativa que se celebra por segundo ano lembra ás mulleres de Aguiño que o 2 de xaneiro de 1921 fixéronse ao mar para salvar aos sobreviventes de naufraxio do Santa Isabel, unha iniciativa organizada pola concellería de Deportes do Concello de Ribeira .

Este 2021 será diferente, xa que a pandemia obrigou aos promotores a optar por unha versión virtual, polo que cada persoa poderá saír os días 2 e 3 para completar o percorrido que considere máis oportuno. Todo o recadado irá destinado á Fundación Faiben. Os interesados en participar deben apuntarse a través da páxina web www.galitiming.com. O custo de anotación por persoa é de cinco euros.

1930 Heroína riveirense hai 90 anos

 Na década dos anos noventa recuperei para a historia local de Riveira a historia do naufraxio do “Vapor-correo Santa Isabel”. Un transporte marítimo non que faleceran 213 persoas o 2 de xaneiro de 1921.

Sería cunha serie de artigos publicados en varios xornais galegos nos que aparecerían amais por primeira vez, fotografías de como era o buque. De aí nacería o libro “Sálvora, memoria dun naufraxio. A traxedia do Santa Isabel”, e con recuperaríase o papel dás heroínas de Sálvora, que por certo foran CATRO e non tres como algúns se empeñan en poñer. Unha delas interviría decididamente desde outra dorna. E iso sen esquecer tampouco ós homes que tamén intervirán no salvamento e que recibirían recoñecemento oficial.

Pero hoxe traio a esta páxina a outra heroína de 17 anos tamén de Riveira. Corría o ano 1930 e a Sociedade Española de Salvamento de Naufragos concedía unha medalla e un premio en metálico á moza Dolores Fernández Sarasqueta, quen como recollía a prensa da época era homenaxeada en Vigo a principios de novembro dese mesmo ano. A moza salvou a unha meniña de dez anos de morrer afogada o 3 de setembro.

Hoxe  reproduzo parte da páxina da publicación “Mujeres españolas” do 9 de novembro de 1930 na que se recollía o acto da homenaxe feita na cidade olívica a esta riveirense, da que por certo se cumplen 90 anos da súa heroicidade.

1930 heroismo riveirensew

Arxentina estrenou “A Illa das mentiras” baseado no naufraxio do Santa Isabel. Podemos ver o trailer oficial

O “Instituto Nacional de Cine e Artes Cinematográficos” de Argentina estrenou este xoves na súa plataforma baixo demanda Online “cine.ar”, o triller “A illa das mentiras” un film que usa como base argumental o naufraxio do vapor-correo Santa Isabel.

A película desenvolve a historia na Illa de Sálvora, aínda que está gravada en Muros, O Grove, Santiago, Arzúa e Oza dos Rios amais de en Ribeira. Trátase dunha historia escrita pola directora da película Paula Cons. O film conta con Nerea Barros, Dario Grandinetti e Aitor Luna como actriz e actores principais.

Trailer oficial da película “A illa das mentiras”

Aínda que arranca en Sálvora durante o naufraxio, o argumento é unha ficción novelada que non narra os feitos reais do acontecido aínda que os usa como referencia.

Baixo o título “La isla de las mentiras: secretos y mentiras en Galicia”, o diario “La Nación” de Bos Aires fai nun artigo unha análise da película estrenada este xoves pola noite:

Paula Cons incursiona en la ficción con una historia ambientada a principios de enero de 1921 en la isla de Sálvora, en Galicia. Los hombres de la comunidad se habían marchado poco antes al continente siguiendo una antigua tradición y, en medio de una espesa niebla, el Santa Isabel -un vapor con destino a Buenos Aires y 256 personas a bordo- naufraga y se termina hundiendo frente a las rocosas costas de la zona“.

Promo de estreno da película “La Isla de las Mentiras” en la plataforma “Cine.Ar”

Tamén a web “Escribiendo de cine” analiza a película baixo o título “mujeres de la historia”.

Cun guión feito pola directora da película Paula Cons, quen fixo declaracións O Barbanza, retrasou o seu estreno en España previsto para o día 29 de maio pola situación de alerta sasnitaria.

© 2021: Riveira na memoria | Easy Theme by: D5 Creation | Powered by: WordPress