“Patrimonio herdado: o deber ancestral de coidar o templo e as tradicións”

“120 anos do altar maior de Santa Uxía e a Semana Santa de Ribeira na obra de Maximino Magariños”. Xosé María Fernández Pazos, Cronista Oficial de Ribeira. Historiador e xornalista

O templo parroquial de Santa Uxía de Ribeira é moito máis que un edificio relixioso: é a memoria en pedra e madeira dunha comunidade mariñeira que, durante séculos, foi depositando nos seus altares, imaxes e ritos o relato profundo da súa propia identidade. No corazón desa memoria álzase o altar maior deseñado polo escultor compostelán Maximino Magariños Rodríguez e, aos seus pés, desfilan cada Semana Santa as imaxes da Paixón que el mesmo tallou para a recén estreada cidade. Hoxe, cando o paso do tempo, o abandono ou as intervencións pouco coidadosas ameazan tantos bens históricos, faise especialmente urxente lembrar que conservar este conxunto non é só unha cuestión estética ou turística, senón un deber ancestral cara a quen o levantaron e cara a quen virán despois.

Un altar que conta quen somos

O altar maior de Santa Uxía, co seu gran corpo único articulado en cinco rúas, as súas columnas compostas decoradas con relevos e a súa poderosa coroación coa imaxe triunfante da patroa, non foi concibido como un simple marco ornamental, senón como un verdadeiro programa catequético e simbólico. Cada fornela, cada escudo, cada anxo e cada relevo contribúen a construír un discurso visual sobre a fe dun pobo que mira ao mar e busca protección fronte aos seus perigos. A un lado e outro, os santos e devocións elixidas pola parroquia falan de enfermidades superadas, de naufraxios evitados, de promesas cumpridas; no centro, o baldaquino eucarístico subliña a presenza de Cristo como corazón da vida comunitaria. Todo iso, traballado en madeira e dourado, é o resultado da man experta de Magariños, pero tamén do esforzo económico e emocional de xeracións de fregueses.

Ese esforzo non foi pequeno. O custo do altar maior, as imaxes e as obras complementarias sufragouse con préstamos de confrarías, donativos de familias, colectas no pobo e contribucións municipais. É dicir, houbo un “investimento de sangue” : mariñeiros que apartaban parte do seu xornal, viúvas que ofrecían xoias, emigrantes que enviaban diñeiro desde lonxe, todos convencidos de que embelecer a igrexa e dotala dun gran retablo era unha forma de agradecer a protección recibida. Por iso, cando falamos hoxe de conservar este conxunto, non falamos só de preservar a obra dun artista notable, senón de honrar un sacrificio material e espiritual que atravesa xeracións, barrios e apelidos.

As procesións como memoria en movemento

Se o altar maior é a gran “escena fixa” da fe de Ribeira, as imaxes da Semana Santa talladas por Magariños son a súa versión itinerante, a memoria en movemento que, unha vez ao ano, abandona as sombras das capelas para percorrer as rúas do pobo. O Cristo articulado do Desencravo, concibido para ser cravado na cruz e descendido ante os fieis, é un exemplo perfecto de como a imaxinería popular une teatralidade, emoción e catequese. O seu corpo estilizado, as feridas coidadosamente sinaladas, a serenidade do rostro na morte: todo está pensado para conmover, para facer presente o drama da Paixón no aquí e o agora da comunidade.

O gran paso do Nazareno, con Xesús caído, o Cirineo axudando, os saions hostigando e as figuras de San Xoán e a Verónica en andas separadas, bendecidas este próximo 9 de abril fará 120 anos,  prolonga esa pedagoxía visual. A escena, inspirada en modelos composteláns anteriores pero reinterpretada coa sensibilidade do século XX, converte a rúa nun escenario onde se representan a inxustiza, a dor, a fidelidade e a compaixón. Cada ano, os ombreiros que cargan as andas non son os mesmos, pero o xesto repítese: fieis que ensinan aos seus fillos a vestir as imaxes, mozos e mozas que aprenden a camiñar ao ritmo dos tambores, mulleres que colocan flores na urna do xacente. Coidar as tallas, reparar unha man rota, limpar unha policromía ennegrecida ou asegurar un bo almacenamento o resto do ano non é, xa que logo, un mero traballo técnico; é preservar a posibilidade mesma de que ese rito de transmisión continúe sendo comprensible e vivo.

A responsabilidade dunha herdanza que non é privada

A miúdo pensamos o patrimonio como algo “da Igrexa” ou “do Concello”, como se a  responsabilidade recaera exclusivamente en institucións concretas. Con todo, o conxunto formado polo altar maior de Magariños e as imaxes de Semana Santa pertence, en sentido profundo, a todo o pobo de Ribeira e, por extensión, á memoria cultural de Galicia. É unha herdanza que sobreviviu cambios políticos, reformas litúrxicas, crises económicas e transformacións urbanas, precisamente porque moitas persoas, coñecidas e anónimas, sentíronse implicadas no seu coidado: desde os párrocos que anotaron nos libros de fábrica cada gasto de restauración ata os artesáns locais que repintaron pasos ou repararon andas cando foi necesario.

Reclamar hoxe un maior compromiso con este patrimonio implica, por tanto, reactivar esa conciencia compartida. Significa esixir estudos rigorosos antes de intervir, evitar repintes agresivos que borren a pegada orixinal do escultor, garantir condicións adecuadas de humidade e temperatura, ou planificar restauracións con criterios profesionais e non improvisados. Pero tamén significa algo máis sinxelo e á vez máis fondo: educar no respecto. Que un neno aprenda que non se toca unha talla coas mans sucias, que unha confraría entenda a importancia de conservar a iconografía tradicional do paso, que unha administración valore que detrás dese retablo hai unha historia de sacrificios e de fe, todo iso forma parte do mesmo deber ancestral.

Un deber que mira cara adiante

Falar de “deber ancestral” non é encerrarse na nostalxia. Ao contrario, é recoñecer que aquilo que recibimos dos nosos antepasados obríganos a proxectalo cara ao futuro. O altar maior e as imaxes de Semana Santa de Santa Uxía seguirán cambiando de contexto: novos veciños, novas sensibilidades, mesmo novas formas de vivir a relixiosidade ou de comprender a arte. Mais, precisamente por iso, é fundamental que cheguen ao futuro coa súa esencia intacta, capaces de seguir falando, de seguir interpelando a quen os contemple.

O reto está en atopar o equilibrio: permitir que a comunidade actual os siga usando, rezando ante eles, sacándoos en procesión, sen convertelos en pezas de museo desconectadas da vida; e, ao mesmo tempo, tratalos coa delicadeza que se debe ao irremplazable. Cada greta reparada con esmero, cada decisión prudente de non pintar encima do que non se entende, cada esforzo por documentar a historia destas obras é unha forma de dicirlle a quen as fixeron e pagáronas: “Non esquecemos o que nos deixastes”. E tamén unha forma de susurrar a quen virán: “Aquí tes a túa casa, o teu altar, a túa Semana Santa; cóidaos como nós tentamos coidalos”.

En última instancia, o patrimonio non se conserva só con diñeiro nin só con técnica, senón con conciencia. O altar maior de Magariños, considerado polo artista como a súa mellor obra incluso por riba do altar maior da Basícila de Santa María a Maior de Pontevedra, e os pasos da Semana Santa de Santa Uxía son un espello no que Ribeira pode recoñecerse e un fío que cose aos vivos cos seus mortos. Manter ese fío tenso e sen romper é a tarefa, silenciosa e diaria, que esta herdanza nos impón. Non se trata dun luxo, senón dunha obriga: unha débeda de gratitude cos devanceiros e un acto de xustiza cos descendentes.

Para Saber maís: “ Santa Uxía, ocho siglos de Comunidad”, editado pola parroquia

O Retablo Maior: arquitectura da fe

O Retablo Maior da parroquial, concluído ao redor de 1910, aínda que encargado en 1906 levántase como un gran moble dun só corpo articulado en cinco cales, separadas por columnas compostas cuxos terzos inferiores enriquécense con relevos de motivos vexetais, panoplias, sartas de froitas, amorcillos e vasos. Cada rúa ábrese nunha hornacina de medio punto con venera, destinada a acoller as imaxes devocionales seleccionadas pola comunidade, mentres que a rúa central resérvase para un pequeno baldaquino coroado pola alegoría da Fe, que serve de marco ao expositor eucarístico.

A zona central concentra un denso simbolismo sacramental: un expositor con resplandor e ollo de Deus, hoxe presidido por un crucificado, superponse ao sagrario decorado con aves que beben do cáliz entre espigas e acios, flanqueado por anxos turiferarios e un cordeiro apocalíptico sobre o libro dos sete selos. Toda a estrutura péchase cun potente entablamento e, por encima, o gran grupo da patroa, que rompe a liña de cornixa e arrastra a mirada cara ao alto, subliñando o impulso ascensional do conxunto.

A patroa no culmen do retablo

Na cúspide do retablo, Magariños sitúa un grupo escultórico de Santa Uxía que abandona a iconografía máis difundida —a monxa que revela o seu sexo para probar a súa inocencia— e opta polo momento do triunfo tras o martirio da decapitación. A santa aparece elevada sobre nubes, coa garganta seccionada e sanguenta, tendendo os brazos cara á súa nai no momento da aparición milagrosa narrada pola Lenda Dourada, mentres un coro de anxos sostena e acompaña o seu ascenso cara á gloria.

Este grupo parece dialogar, polo menos de forma alusiva, coa antiga imaxe da patroa, conservada na parroquia e descrita como “moi mala, horrible” nun inventario de 1889, na que a santa portaba unha espada cravada no pescozo e a palma de mártir. Magariños incorpora, ademais, unha columna pétrea xunto a un dos anxos, posible referencia ao intento de afogamento no Tíber cun peso ao pescozo, outro dos tormentos da súa lenda haxiográfica, que mesmo reaparece como tema nos paneis con amorcillos do banco.